पौराणिक व ऐतिहासिक कौडन्यपूर

*पौराणिक व ऐतिहासिक कौंडण्यपुर*
---------------------------------------
*प्रा.नरेश इंगळे*
----------------------------------------
       अमरावती जिल्ह्यातील तिवसा तालुक्यात असलेल्या श्रीक्षेत्र कौडन्यपुरला पौराणिक व ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे.रुक्मिणीचे माहेर कौंडण्यपूर येथे श्री विठ्ठल-रुक्मिणी संस्थान,आद्यशक्तीपीठ, विदर्भपंढरी,विदर्भाच्या मध्यभागी वर्धा (वशिष्ठ)नदीच्या तीरावर वसलेले पौराणिक नगर कौंडण्यपूर,आई अंबेच्या रूपाने शक्तीचे प्रथम अवतरण या पवित्र भूमीवर झाले.पौराणिक उल्लेखाप्रमाणे शेवटच्या शक्ती अवतरण जगन्ममाता रुक्मिणीदेवीच्या रूपाने झाले आहे.
      महाभारत काळी विदर्भात एक सुसंस्कृत शासनव्यवस्था असल्याचा उल्लेख येथे आढळतो. अगस्ती ऋषीच्या नेतृत्वात उत्तरेकडून आर्यांनी विंध्यपर्वत ओलांडून विदर्भात प्रवेश केल्याचा उल्लेख आहे. चंद्रभागा,पूर्णा व वर्धा नदीच्या अंत:प्रदेशातील जंगले तोडून त्या जमिनी लागवडीखाली आणल्या; तसेच ठिकठिकाणी वसाहती सुद्धा स्थापन झाल्या.त्यातूनच वर्धा नदीकाठी विदर्भ नगरी अर्थात कौडण्यपूर हे राजधानीचे शहर निर्माण झाले.कुंडीनपूर या पुरातन राजधानीचा परीस २६ कोस होता.उत्तरेतील आर्याच्या यदुवंशातील भोज शाखेतील विदर्भ नावाच्या क्षत्रियाने  येथे राज्य केले.इतकेच नव्हे तर त्यांच्या घराण्यातील अनेक पिढ्यांनी राज्य केल्यानंतर याच राजघराण्यातील इंदूमती नावाच्या कन्येचा विवाह प्रभू रामचंद्राचे पितामह अब नृपतीशी झाला. अगस्ती ऋषींची पत्नी लोपमुद्रा आणि नल राजाची पत्नी दमयंती ही देखील विदर्भाचीच राजकन्या. नंतर याच राजघराण्यातील राजा भिमकाची कन्या रुक्मिणीचे भगवान श्रीकृष्णाने हरण केल्याची आख्यायिका आहे. कुलचाराप्रमाणे देवी दर्शनास रुक्मिणी आली असता,ज्या मंदिरातुन तिचे हरण झाले ते मंदिर म्हणजे जगदंबेचे मंदिर असल्याची आख्यायिका आहे. हरिवंशात रुक्मिणीचे हरण कुंडीनपूरच्या तटाबाहेरील देवी मंदिरातून केली असल्याचाही उल्लेख आहे.
      स्वर्गातून पृथ्वीवर गंगेला आणणार्‍या भगीरथाची माता केशीनी व नाथ संप्रदायातील चौरंगी नाथ यांची ही जन्मनगरी. चौरंगीनाथाची समाधी येथेच आहे.या समाधीवर पूर्व व उत्तरभिमुख,अशा दोन पादुका आजही येथे पहावयास मिळतात.कंस मातेचे अर्थात राजा उग्रसेंनाच्या पत्नीचे माहेर हेच आहे.कौंडण्यपूरातील या ऐतिहासिक विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरासमोर विस्तिर्ण घाट आहे. या घाटावर शासनाच्यावतीने १०० बाय ६५ फुटाचा सभामंडप बांधण्यात आला.हा घाट पवित्र वर्धा नदीच्या तीरापर्यंत आहे.येथे येणाऱ्या भावीका करिता मंदिराच्या मागील बाजूस धर्मशाळेची व्यवस्था करण्यात आली.१० बाय १९ आकाराच्या २० खोल्या असून,मध्यभागी पटांगण आहे.मंदिराच्या उत्तरेला सभागृह तर दक्षिणेकडे स्वयंपाक व भांडारगृह आहे.तसेच दोन ते तीन हजार लोकांची व्यवस्था होईल इतकी भांडी येथे उपलब्ध आहेत.दररोज सायंकाळी हरिपाठ तर पहाटे काकडा होतो.अखंड वीणा व अखंड नंदादीप तेवत असतो.देवीच्या दैनिक व्यवस्थेंकरिता स्वतंत्र पुजाऱ्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. भाविक भक्तांना पुजाऱ्यामार्फत अभिषेक करण्याची सोय आहे. कार्तिक पौर्णिमेला या ठिकाणी भव्य यात्रा महोत्सव होत असतो. कार्तिक वद्य प्रतिपदेला भीमक टेकडीवर गोपाळकाला, तर दर एकादशी पौर्णिमेला भाविकांच्या अलोट गर्दीने नगरी दुमदुमून जाते.
----------------------------------------
*प्रा.नरेश इंगळे*
----------------------------------------
*दै.सकाळ झेप तालुका विकास पुरवणी---दि.११/०२/२००९ पृ. क्र.३
----------------------------------------